Burgerwetenschap

Inleiding

Burgerwetenschap is wetenschap waaraan burgers actief en vrijwillig bijdragen, bijvoorbeeld door vogels te tellen of buurtgenoten te interviewen. In de Vlaamse publicatie Citizen Science (2019) beschrijven wetenschapsjournalist Gijsel, bioloog Huyse en socioloog Van Hoyweghen de ontwikkeling van burgerwetenschap. Deze opgave gaat over de veranderende rol van burgers in de wetenschap vanaf de achttiende eeuw en over de hedendaagse populariteit van burgerwetenschap, zoals beschreven door Gijsel, Huyse en Van Hoyweghen.

Tekst 1: Aanloop uit de geschiedenis

Wetenschap werd in de 18de en 19de eeuw een favoriet en hoogstaand tijdverdrijf van gegoede burgerij. Iedereen die tijd en geld had, kon aan wetenschap doen. (…) Amateurs met soortgelijke interesses verenigden zich vervolgens om over hun resultaten te praten, en verschillende genootschappen en salons zagen in die tijd het levenslicht. Wetenschap was in die zin een hobby, zonder duidelijke grens tussen professionelen en amateurs. Het bleef echter een elitaire bezigheid, geen egalitaire bezigheid. (…)

Waar het onderscheid tussen amateurwetenschappers en ‘professionele wetenschappers’ nog vaag was tijdens de 18de en in het begin van de 19de eeuw, werd de kloof tussen beiden in de loop van de 19de eeuw steeds groter (…). Technisch gezien kunnen we (…) van burgerwetenschap of burgerwetenschappers spreken vanaf (…) 1833 omdat ‘wetenschapper’ en ‘amateur’ toen pas twee officieel anders benoemde groepen werden.

(…) Er ontstond een groep van professionele wetenschappers enerzijds (…), en een veel grotere groep wetenschapsamateurs anderzijds, die als niet meer dan hobbyisten werden beschouwd. (…)

Het wetenschappelijk onderzoek trok zich in die tijd terug uit de huishoudelijke sfeer van hobby’s en salons en zette de stap naar gespecialiseerde instituten en laboratoria, die laatste vaak met gesofisticeerde¹⁾ en dure instrumenten die ‘gewone mensen’ niet konden betalen. De nadruk kwam te liggen op experimenteel onderzoek dat uitging van een degelijke onderzoeksvraag.

In deze constellatie kregen universiteiten een ander elan en schoven de salons, tot dan nog altijd een groep van geïnteresseerde intellectuelen, op naar professionele verenigingen die verbonden waren met de universiteit. Toegang ertoe was alleen nog mogelijk voor beroepswetenschappers, en niet langer voor de geïnteresseerde amateur (…). Communiceren over onderzoeksresultaten kreeg een negatieve bijklank.

Het populariseren van je kennis hield in dat je het naar een meer eenvoudige versie terugbracht die door de brede bevolking kon worden begrepen. En dat betekende dan, noodgedwongen, dat je aan ‘zuiverheid’ verloor. Dat weerhield heel wat wetenschappers van wetenschapscommunicatie. Alleen als de wetenschapper dat zelf nuttig vond, bijvoorbeeld om het volk te verlichten, vertelde hij iets over zijn onderzoek. Het beeld van de professor in de ivoren toren was compleet. (…)

Wetenschap voor de samenleving
Het was bijna 1950 voor aan de gesloten deur tussen wetenschappers en amateurs opnieuw gemorreld werd. (…) Ondanks het afgrijzen over de rol van wetenschap in de ontwikkeling van de atoombom was er ook de (positieve) verbazing: wetenschap kon blijkbaar veel meer dan de meeste mensen dachten. Daarbij overheerste de bewondering en kreeg het wetenschappelijk onderzoek een aura van vooruitgang en verbetering.

(…) Ja, wetenschap had voor problemen gezorgd, maar wetenschap zou zelf ook wel in staat zijn de antwoorden te geven op die maatschappelijke problemen. (…) In de jaren ’70 klonk vanuit de overheid bijvoorbeeld nog de boodschap dat er geen verband was tussen ziektes en giftige uitstoot. Maar dat ervoeren burgers niet zo. Mensen die nabij chemische stortplaatsen woonden, gingen dan maar zelf giftige stoffen meten om zo de link te leggen met ziektes zoals leukemie. Dit was de periode van de ‘populaire epidemiologie’: het volk op zoek naar oorzaken van ziektes.

(…) In de jaren ‘70 en ‘80, met een stroomversnelling vanaf de jaren ‘90, werd het milieu steeds vaker onderwerp van gesprek, en dus ook van wetenschappelijk onderzoek. In deze periode werd explicieter en talrijker een beroep gedaan op burgers om deze milieukwesties in kaart te brengen, en gingen burgers ook zelf steeds vaker eigen initiatieven ontwikkelen om wetenschappelijke antwoorden te vinden op de zorgen die zij hadden. (…)

bron: Gijsel e.a., 2019

noot 1 gesofisticeerd = geavanceerd, hoogstaand

Tekst 2: Citizen Science is een ‘trend’ geworden

Er is, vanzelfsprekend, niet één allesomvattende reden die de stijgende populariteit van Citizen Science¹⁾ vandaag verklaart. (…) Het toegenomen wantrouwen in de wetenschap (…) is er een van. Als de burger vol ongeloof is, is het immers aan de wetenschapper om zo duidelijk mogelijk te tonen dat ongeloof ongegrond is. En dat kan uitstekend door burgers van bij het begin bij het onderzoek te betrekken.

(…) Tegelijk groeide tijdens de afgelopen decennia de bezorgdheid om het welzijn van de wereld en haar mensen. Natuurbehoud dus, en daarmee verband houdend milieu, oceanen, gezondheid, water, lucht, klimaat en andere. Het zijn net de wetenschappen die deze onderwerpen bestuderen die nood hebben aan veel data voor een correcte analyse.

En het zijn net deze onderwerpen die veel burgers na aan het hart liggen. Opnieuw: wantrouwen is hier een grote motivator. Aangezien de politiek niet met de oplossingen komt (of geen oplossingen toelaat) voor situaties en gebeurtenissen waarbij burgers nochtans een grote noodzaak tot oplossingen voelen, gaan de burgers zelf aan de slag. Dat doen ze door de oplossing meteen zelf te maken (bijvoorbeeld: het zelf maken van insuline om het monopolie van de farmaceutische industrie te doorbreken) of door data te gaan verzamelen (bijvoorbeeld: gegevens over fijn stof) om vervolgens harder op tafel te kunnen slaan bij het beleid, gesteund door de zelf bij elkaar gebrachte wetenschappelijke resultaten.

(…) Citizen Science geeft op die manier terug macht aan de machtelozen. Steeds meer mensen hebben een hoger diploma. Dat is kort samengevat een tweede golf van verandering waarop Citizen Science meesurft. (…) Al deze opgeleide mensen hebben tijdens hun studies een basiskennis van wetenschap opgedaan, en een aantal vaardigheden geleerd.

(…) De pool aan geïnteresseerde en opgeleide vrijwilligers is gewoon veel groter geworden. (…) Wetenschap kan (…) pas echt democratisch zijn als bijna iedereen wordt betrokken, en dat was pas mogelijk met de digitale revolutie. (…) Het bereiken van grote massa’s en het verwerken van een massale hoeveelheid data waren daardoor niet langer onoverkomelijke problemen, maar werden een bijna vanzelfsprekende mogelijkheid. (…)

bron: Gijsel e.a., 2019

noot 1 Citizen Science = burgerwetenschap

Analyse Vwo Maatschappijwetenschappen